Issue link: https://maltatoday.uberflip.com/i/1546490
H emm każijiet li jibqgħu mmarkati fil-kux- jenza ta' pajjiż għal ħafna snin. Mhux biss minħabba l-gravità tal-att li jkun seħħ, iżda wkoll minħabba dak kollu li jiġi warajh: il-mistoqsi- jiet, it-tbatija tal-familja, it-tiix għall-verità u l-ħtieġa li l-ġustiz- zja ma tkunx biss kelma sabiħa, iżda realtà li ċ-ċittadin jista' jafda fiha. Assassinju mhuwiex sempliċe- ment reat kontra persuna. Huwa att li jweġġa' lill-familja, lill-ko- munità u lis-soċjetà kollha. Meta vittma titneħħa mill-ħajja b'mod vjolenti, jibqa' warajha vojt li l-ebda verdett ma jista' jimla. Iżda verdett ġust jista' jagħti lill-famil- ja u lis-soċjetà sens ta' għeluq, ċarezza u fiduċja li l-istituzzjoniji- et qed jagħmlu xogħolhom. Il-verdett f 'dan il-każ ma jistax jitqies bħala l-aħħar paġna tal-is- torja. Għandu jkun punt ta' tluq lejn tfittxija aktar sħiħa tal-fatti u, fejn ikun meħtieġ u permess mil- liġi, lejn passi oħra biex il-ġustiz- zja titwettaq b'mod sħiħ. Il-ġustizzja mhijiex biss il-kun- danna ta' min jinstab responsab- bli. Tfisser ukoll li kull domanda leġittima titwieġeb, li kull eviden- za tiġi eżaminata, li kull istituzz- joni twettaq id-dmir tagħha u li ħadd ma jkun 'il fuq mil-liġi. F'pajjiż demokratiku rridu no- qogħdu attenti għal żewġ estremi. Ma nistgħux nikkundannaw lil xi ħadd mingħajr proċess ġust u mingħajr evidenza. Iżda lanqas ma nistgħu nużaw il-ħtieġa ta' proċess ġust bħala skuża biex il-verità tibqa' mdawra bil-mis- toqsijiet. L-istat tad-dritt jitlob iż-żewġ affarijiet fl-istess ħin: ġustiz- zja għall-akkużat u ġustizzja għall-vittma. Din hija d-differ- enza bejn pajjiż li sempliċement jagħlaq każ u pajjiż li tassew ifittex il-ġustizzja. Il-familja tal-vittma għandha dritt għal din il-ġustizzja. Għand- ha dritt tkun taf li l-istituzzjoni- jiet ma waqfux jagħmlu l-mis- toqsijiet meħtieġa u li l-evidenza kollha disponibbli ġiet trattata bl-akbar serjetà. Fejn ikun hemm elementi li jeħtieġu aktar investi- gazzjoni jew azzjoni legali, dawn ma jistgħux jiġu injorati. Imma hemm ukoll interess akbar: dak tal-pajjiż kollu. Meta assassinju heżżeż lill-pajjiż mill- għeruq, il-konsegwenzi tiegħu ma jispiċċawx fil-qorti. Jibqgħu fil-memorja kollettiva, fil-mis- toqsijiet taċ-ċittadini u fil-fiduċja tagħna fl-istituzzjonijiet. Din il-fiduċja tinbena bil- mod, permezz ta' ħidma serja, trasparenza u indipendenza. Iżda tista' tintilef malajr jekk in-nies jibdew jemmnu li hemm veri- tajiet li ma jistgħux jintmessu, domandi li ma jistgħux isiru jew responsabbiltajiet li ma jistgħux jiġu investigati. Għalhekk, l-istituzzjonijiet għandhom jagħtu messaġġ ċar: il-liġi tapplika għal kulħadd. Dan ma jfissirx li għandna nagħmlu ġustizzja fit-toroq jew fil-media. Ma jfissirx li kull sus- pett għandu jinbidel f 'akkuża jew li kull teorija għandha tingħata l-istess piż bħall-evidenza. Ifisser li l-proċess għandu jkun profess- jonali, indipendenti u bbażat fuq il-fatti. Huwa proprju għalhekk li l-verdett għandu jitqiegħed fil- kuntest tiegħu. Verdett huwa r-riżultat ta' proċess ġudizzjarju. Iżda jekk jibqgħu kwistjonijiet oħra rile- vanti għall-kisba tal-ġustizzja, dawn ma jistgħux jiġu mwarrba sempliċement għax tkun ingħatat deċiżjoni. Il-kapitlu jingħalaq biss meta l-proċessi kollha li tipprovdi l-liġi jkunu ġew eżawriti u meta l-verità tkun ġiet segwita b'de- terminazzjoni u integrità. B'mod assidwu. Pajjiż serju ma jfittixx vendetta. Ifittex ġustizzja. Pajjiż demokra- tiku ma jaġixxix fuq l-emozzjoni. Jaġixxi fuq il-liġi. U pajjiż li jirris- petta lill-vittmi ma jippermettix li l-memorja tagħhom tintuża għal skopijiet partiġġjani. Minflok, jiżgura li t-tbatija tagħhom tkun tfakkira tal-obbligu tagħna li nib- nu istituzzjonijiet aktar b'saħħith- om u affidabbli. Għandna nkunu prudenti fil-kliem, imma determinati fl-għan. Ma nistgħux nagħtu verdetti alternattivi barra l-awla u lanqas nissostitwixxu l-ġudikat- ura, il-Pulizija jew il-prosekuzz- joni. Iżda nistgħu, u għandna, ninsistu li l-istituzzjonijiet kollha jwettqu d-dmirijiet tagħhom bl-ogħla livell ta' integrità. Għax il-kwistjoni mhijiex biss x'ġara f 'każ wieħed. Il-kwistjoni hija x'tip ta' pajjiż irridu f 'soċjetà nkunu. Pajjiż fejn il-qawwi u l-vulner- abbli jiġu trattati bl-istess kejl. Pajjiż fejn il-familji tal-vittmi ma jitħallewx waħedhom bit-tbatija u l-mistoqsijiet tagħhom. Pajjiż fejn l-istituzzjonijiet ma jibżgħux ifit- txu l-verità u fejn il-ġustizzja ma tkunx suġġetta għall-konvenjenza politika. Dan huwa l-veru test. Il-verdett jista' jkun mument importanti fil-proċess, iżda m'għandux ikun il-mument fejn pajjiż jgħid: issa spiċċa kollox. Jista' jkun, għall-kuntrarju, il-mument fejn nistaqsu b'ser- jetà akbar: hemm aktar xi rridu nimu? Hemm aktar x'għandu jiġi investigat? Hemm aktar responsabbiltà li għandha tiġi stabbilita? U x'jista' jsir biex każ bħal dan qatt ma jerġa' jirrepeti ruħu? Il-ġustizzja vera ma tibżax mill-mistoqsijiet, mill-eviden- za jew mill-verità. Għalhekk, quddiem każ li heżżeż lil pajjiżna, id-dmir tagħna m'għandux ikun li nagħlqu kapitlu bl-għaġla. Għandu jkun li niżguraw li kull kapitlu meħtieġ jinkiteb bil-fatti, bl-evidenza u bir-rispett sħiħ lejn il-liġi. Għall-vittma. Għall-familja. Għas-soċjetà. U għall-futur ta' pajjiżna. Għax il-ġustizzja mhijiex biss il-konklużjoni ta' proċess. Hija l-pedament tal-fiduċja tagħna fl-istat tad-dritt. U fejn ikun hemm bieb li għadu jista' jwassal għall-verità u għall-ġustizzja, dak il-bieb m'għandux jingħalaq qabel ikun wasal iż-żmien. Iżda biex dan iseħħ, ma jkunx biżżejjed li l-istituzzjonijiet jaġixxu biss meta jkun hemm pressjoni pubblika. Il-ġustizzja għandha tkun proċess kontin- wu, mibni fuq regoli ċari u fuq responsabbiltà li ma tiddependix minn min ikun involut jew minn kemm il-każ ikun jidher fil-mid- ja. Kull investigazzjoni għandha titmexxa b'serjetà, b'riżorsi adeg- wati u b'rispett lejn il-proċeduri kollha stabbiliti mil-liġi. Huwa importanti wkoll li l-pubbliku jirċievi informazzjoni korretta u responsabbli. F'każijiet sensittivi, il-vojt fl-informazz- joni jista' jimtela bi xnigħat, spekulazzjoni u konklużjonijiet mgħaġġla. Dan jista' jagħmel ħsara lill-familja tal-vittma, lill-persuni involuti u lill-proċess ġudizzjarju nnifsu. Għalhekk, il-komunikazzjoni mill-istituzz- jonijiet għandha tkun ċara, onesta u bilanċjata, filwaqt li tirrispetta s-segretezza tal-inves- tigazzjonijiet u d-drittijiet ta' kull persuna. Il-familji li jgħaddu minn traġedja bħal din m'għand- homx jitħallew jaffaċċjaw is-sistema waħedhom. Għand- hom jingħataw appoġġ legali, psikoloġiku u uman. Għandhom ikunu jafu fejn jistgħu jiksbu tweġibiet u min għandu r-re- sponsabbiltà li jżommhom infur- mati. Dan mhux privileġġ, iżda parti minn sistema ta' ġustizzja li tirrispetta d-dinjità tal-vittmi. Fl-istess waqt, il-pajjiż għandu jitgħallem mill-każijiet li jħalluh imħawwad u mweġġa'. Jekk ikun hemm nuqqasijiet fil-liġijiet, fil-proċeduri jew fil-koordi- nazzjoni bejn l-istituzzjonijiet, dawn għandhom jiġu identifikati u indirizzati. Jekk ikun hemm bżonn ta' aktar indipendenza, aktar taħriġ jew aktar kontrolli, dawn għandhom jiġu introdotti mingħajr dewmien. Dan kollu jitlob kuraġġ poli- tiku. Mhux kuraġġ biex isiru akkużi, iżda kuraġġ biex jinħolqu istituzzjonijiet li jaħdmu b'mod indipendenti, anke meta d-deċiż- jonijiet tagħhom ma jkunux konvenjenti għal min ikun fil-po- ter. Il-politika għandha sservi lill-ġustizzja, mhux tużaha bħala għodda ta' propaganda. Il-verità tista' tkun diffiċli, tista' tkun skomda u tista' tieħu ż-żmien. Iżda pajjiż li jibża' mill-verità jispiċċa jitlef aktar milli jirbaħ. Jitlef il-fiduċja, jitlef ir-rispett lejn l-istituzzjoniji- et u jħalli lill-familji bil-piż ta' mistoqsijiet li qatt ma jingħataw tweġiba. Għalhekk, il-messaġġ għandu jkun wieħed ċar u sod: il-proċess għandu jkompli sakemm kull triq legali tkun ġiet eżaminata u sakemm kull responsabbiltà li tis- ta' tiġi stabbilita tkun ġiet trattata skont il-liġi. Mhux biex jitwieldu aktar ven- detti, iżda biex tissaħħaħ il-fiduċ- ja. Mhux biex titħeġġeġ il-firda, iżda biex il-pajjiż jingħaqad madwar prinċipju wieħed: ħadd mhu 'l fuq mil-liġi. Il-ġustizzja vera ma tgħaġġilx, iżda lanqas ma tħalli l-affarijiet jintilfu fil-mogħdija taż-żmien. Hija paċenzjuża, iżda determi- nata. Hija prudenti, iżda ma tibżax tistaqsi. U fuq kollox, hija imparzjali. Dan huwa d-dmir tagħna bħala pajjiż. Li ma ninsewx lill-vittma. Li ma ninsewx lill-familja. Li ma ninsewx il-lezzjoni li ħalliet din it-traġedja. U li niżguraw li l-istat tad-dritt ma jibqax biss prinċipju miktub fuq il-karta, iżda jsir re- altà li tidher fil-mod kif ninvesti- gaw u kif nagħmlu ġustizzja. Għax il-kapitlu ma jingħalaqx meta jieqfu l-mistoqsijiet. Jingħalaq meta l-verità tkun ġiet segwita sal-aħħar, meta r-re- sponsabbiltà tkun ġiet stabbilita skont il-liġi u meta l-familja tkun tista' tħares lura u tgħid li l-pajjiż ma ċediex quddiem il-biża', il-pressjoni jew il-konvenjenza. opinjoni illum • IL-ĦADD 6 TA' SETTEMBRU 2026 09 Kelliem tal-Oppożizzjoni għall-Finanzi ADRIAN DELIA "Dan kollu jitlob kuraġġ politiku. Mhux kuraġġ biex isiru akkużi, iżda kuraġġ biex jinħolqu istituzzjonijiet li jaħdmu b'mod indipendenti, anke meta d-deċiżjonijiet tagħhom ma jkunux konvenjenti għal min ikun fil-poter" Il-ġustizzja trid tibqa' għaddejja sakemm tinstab il-verità